سلیاک و روشهای تشخیص و درمان آن
مقدمه
بیماری سلیاک (Coeliac disease) یا اسپروی سلیاک یک اختلال خودایمنی روده باریک با زمینه ژنتیکی یا ارثی می باشد. در این بیماری گوارشی پرزهای روده باریک آسیب دیده و در جذب مواد اختلال پیدا می کند.
در صورتیکه بیماران مبتلا به سلیاک پروتئینی از دسته گلوتن (gliadin) که در برخی از غلات مانند گندم، جو، چاودار و گاه جوی دوسر وجود دارد را مصرف کنند دچار علایم عدم تحمل میشوند.
ظاهرا ورود گلوتن به سلولهای پرزهای روده موجب پاسخ سیستم ایمنی میشود. واکنش التهابی ایجاد شده در طول زمان موجب تحلیل پرزهای روده (villous atrophy) و کاهش فعالیت آنزیمهای روده میشود.
چون بخش عمدهای از جذب مواد غذایی در روده در پرزهای روده انجام میگیرد تخریب پرزها موجب سوء جذب میشود.
اغلب موارد بیماری سلیاک، ژنتیکی هستند. بیماری سلیاک واگیردار یا سرطانی نیست.
این بیماری معمولاً به هنگام دوران شیرخوارگی یا اوایل کودکی (دو هفتگی تا یک سالگی) آغاز میشود. امکان دارد علایم هنگامی ظاهر شوند که کودک اول بار شروع به خوردن غذاهای حاوی گلوتن میکند.
در بزرگسالان، علایم ممکن است به تدریج و در عرض چند ماه یا حتی چند سال پدیدار شوند
گلوتن چیست و چه موادی حاوی گلوتن میباشد؟
گلوتن پروتئینی است که به طور طبیعی در دانه های غلات، به ویژه گندم وجود دارد و عامل ایجاد حالت و بافت کشسانی خمیر میباشد. بعضی از مواد غذایی تهیه شده از گندم که حاوی گلوتن هستند عبارتند از:
- نان و محصولات مشابه
- ماکارونی
- غلات
- سسها
علاوه بر گندم ، گلوتن ممکن است در بسیاری از غلات دیگر نیز وجود داشته باشد، از جمله:
- جو
- بلغور
- مالت
- چاودار
علائم بیماری سلیاک چیست؟
علائم بیماری سلیاک در اغلب موارد غیراختصاصی و متغیر میباشد.
همین موضوع تشخیص بیماری را دشوار میسازد. علائم ممکن است برای مدتی خفیف بوده و شخص متوجه آن نشود. بعد از مدتی علائم به تدریج بدتر و شدیدتر میشود و یا به صورت گاه به گاه و رندوم بروز میکند.
این بیماری بخشهای متفاوتی از بدن را میتواند تحت تاثیر قرار دهد:
برخی از افراد مبتلا به سلیاک هیچ علامتی ندارند. زیرا این قسمت سالم روده قادر به جذب مواد مغذی کافی برای پیش گیری از بروز علائم است. برخی از افراد بالغ مبتلا به بیماری سلیاک تنها خستگی و کم خونی دارند.
نشانهها و علائم گوارشی سلیاک میتواند شامل موارد زیر باشد:
- درد در ناحیه شکم
- مدفوع خونی
- اسهال یا یبوست مزمن
- باد شکم
- مدفوع چرب با بوی بسیار نامطبوع
- استفراغ
در صورت بروز علائم زیر در کودکان آزمایشات بیماری سلیاک ممکن است درخواست داده شود :
- علائم مجاری گوارشی
- تاخیر در رشد
- پیکر کوتاه
- عدم رشد
آزمایشات خونی بیماری سلیاک انواع مشخصی از آنتی بادیها و مقادیر آن را در خون شناسایی میکند. رایجترین آزمایشات شامل موارد زیر میباشند:
- آنتی بادی ترانس- گلوتامیناز بافتی رده TTG (A) : A اولین آزمایش درخواستی برای غربالگری بیماری سلیاک است.
این آزمایش خون اختصاصی ترین و حساس ترین آزمایش برای بیماری سلیاک و همچنین تنها آزمایش ترجیحی جهت شناسایی سلیاک در افراد بالای ۲ سال میباشد.
آزمایش TTG-A در حدود 98 درصد به درستی بیماران مبتلا به سلیاک را که رژیم غذایی حاوی گلوتن دارند، شناسایی میکند.
جواب مثبت آزمایش TTG-IgA (مبتلا بودن فرد به بیماری سلیاک) برای نظارت بر بیماری و نیز ارزیابی اثرگذاری درمان قابل استفاده میباشد.
- ایمونوگلوبین A : این آزمایش معمولا همراه با آزمایش TTG-IgA جهت شناسایی نقص کمبود IgA درخواست داده میشود.
نقص کمبود IgA در حدود 2 الی 3 درصد از افراد مبتلا به سلیاک وجود دارد.
اگر فردی نقص کمبود IgA داشته باشد جواب تست TTG-IgA وی، حتی اگر به بیماری سلیاک مبتلا باشد، منفی میشود. (جواب منفی کاذب)
اگر آزمایش IgA نشان دهد فرد نقص کمبود IgA دارد. در مرحله بعد، آزمایشی برای شناسایی اتو-آنتیبادیهای رده IgG درخواست داده میشود.
- آنتی اندومیزیال آنتی بادی : EMA آنتیبادیهایی هستند که در واکنش به آسیب ممتد به دیواره داخلی روده ایجاد میشود.
این آزمایش اختصاصیتی ۱۰۰ درصدی دارد و در واقع اصلی ترین آزمایش خون برای تشخیص سلیاک میباشد.
هر چند حساسیت این آزمایش در مقایسه با حساسیت tTG-IgA کمتر است.
جواب EMA حدود 5 تا 10 درصد از افراد مبتلا به سلیاک مثبت گزارش نمیشود.
روش درمان بیماری سلیاک چیست ؟
اساس درمان این بیماری رژیم غذایی فاقد گلوتن تا پایان عمر است و دوره بهبودی آن با رعایت رژیم غذایی خاص به طور معمول ۳ تا ۶ ماه در کودکان و در بزرگسالان این زمان ۲ سال افزایش مییابد.
مراقبت های لازم بیماران مبتلا به سلیاک چیست؟
بیماران مبتلا به سلیاک باید از مصرف مواد غذایی حاوی گندم ، جو ، چاودار و برخی حبوبات پرهیز کرده و آرد سیب زمینی ،برنج ،عدس ،سویا ذرت و لوبیا را جایگزین آن کنند.
لازم به ذکر است این تست همه روزه درآزمایشگاه دکتر دهقانی با بهترین کیفیت قابل انجام است.