انواع آزمایشات تشخیصی برای عفونت HIV

• مقالات
• انواع آزمایشات تشخیصی برای عفونت HIV

انواع آزمایش های تشخیصی برای عفونت HIV

 

 

 
ویروس نقص ایمنی اکتسابی و یا HIV متعلق به خانواده لنتی ویروس ها بوده و دو نوع ویروس به نام type I و type II از این ویروس دیده می شود.

 پاتوژنز این ویروس در سه مرحله عمده پیشرفت می کند:

- حاد

- مزمن

- بیماری ایدز و یا سندرم نقص ایمنی اکتسابی (Acquired Immune Deficiency Syndrome = HIV)

ویــروس HIV ابتدا رده مونوســیت /ماکروفاژ ها را هدف قرار داده و در آن تکثیر میشــود، سپس در لنفوسیتهای +CD4  تکثیــر خود را ادامه میدهــد.

فرد مبتلا به HIV ممکن است در ظاهر سالم به نظر بیاید و براي مدت طولاني هيچ علامتي از بيماري یا عفونت نداشته باشد. 

به همین دلیل می توان گفت تنها راه تشخيص عفونتHIV، انجام آزمايش خون است. 

از زمانی که ویروس وارد بدن فرد می شود تا هنگامی که پاسخی قابل تشخیص با آزمایش خون ایجاد شود، دوره ی نهفتگی یا دوره پنجره نامیده می شود.

از آنجا که به طور معمول تشخیص این بیماری، با شناسایی آنتی بادی بر علیه ویروس صورت می گیرد، در طول این دوره نتایج آزمایش فرد آلوده به HIV، می تواند منفی گردد. اما علیرغم منفی بودن آزمایش، امکان انتقال ویروس وجود دارد.

 

 

اولین و رایجترین روش تشخیص عفونت، شناسایی آنتی بادی بود که در طول زمان توسعه پیدا کرد.

 بدین ترتیب که ابتدا نسل اول EIA (Enzyme Immune Assay) ابداع شد که 8 الی 10 هفته بعد از ابتلا تنها میتوانست آنتی بادی ضــد 1-HIV از کلاس IgG را تشــخیص دهد که البته موارد مثبت و منفی کاذب زیادی در نتایج این تست وجود داشت.

در ادامه نسل دوم تســتهای EIA ابداع شد که میتوانســت به طور تقریبی 4 الــی 6 هفته پس از ابتلا به عفونــت آنت یبــادی IgG را برای هردو نــوع 2/1-HIV تشخیص دهد.

ظهور نسل سوم تستهای EIA قوی تر از دو نســل قبل، علاوه بر آنتی بادی IgG ،میتوانست IgM را نیزتقریباً 3 هفته پس از ابتلا شناســایی کند.

نهایتاً نسل چهارم EIA که علاوه بر آنتی بادیها میتوانســت آنتی ژن P24 را نیز شناسایی کند مورد استفاده قرار گرفت که این تستها توسط FDA تأیید شــده اند و 16 تا 20 روز پس از ابتلا به عفونت میتوانند بیماری را تشــخیص دهند.

تشخیص به موقع و زود هنگام عفونت حاد به جهت شروع زود هنگام دارو درمانی و همچنین کنترل و پیشگیری از شیوع عفونت بســیار با اهمیت است.  

 

الف ) تست های سنجش آنتی بادی :

- آزمون الایزا (Elisa) 

- تست وسترن بلات (Western blot test)

نکته :

تست های آنتی بادی، آنتی بادی های علیه ویروس HIV را شناسایی می کنند و قادر به کشف مستقیم ویروس نیستند. 

با ورود ویروس به بدن، سیستم ایمنی فرد با تولید آنتی بادی در مقابل عفونت HIV واکنش نشان می دهد. از وجود این آنتی بادی ها برای شناسایی عفونت HIV استفاده می شود. 

 

با توجه به این که مدتی طول می کشد تا این گونه تست ها، وجود آنتی بادی در خون را شناسایی کنند، نتیجه ی مثبت بیانگر مواجهه ی فرد با ویروس در زمان گذشته است.

 

بنابراین تست های آنتی بادی برای شناسایی موارد ابتلا در مواجهه ی اخیر محدودیت دارند. 

از آنجا که آنتی بادی از طریق مادر آلوده وارد بدن جنین شده تا ۱۸ ماهگی در بدن باقی می ماند ،این تست ها برای تشخیص آلودگی در نوزاد مناسب نمی باشند .

آزمایش : HIV-ELISA

آزمایش استاندارد HIV ٬”تست الایزا”  است.  این تست٬ استاندارد جهانی برای استفاده در بیمارستان ها، بانک های خون و یا سازمان های انتقال خون می باشد.

این آزمایش مستقیماً خود ویروس را جستجو نمی کند. در این روش، میزان پادتن ( آنتی بادی) هایی که بدن شخص آلوده برعلیه HIV تولید کرده، اندازه گرفته می شود.

تست ELISA نسبتاً آزمایش ارزان و خیلی دقیقی است (اگر چه ۱۰۰٪ نیست).

 

وقتی که HIV وارد بدن می شود، یک ماده شیمیایی خاصی از سوی سیستم دفاعی تولید می شود که پادتن ( آنتی بادی) نامیده می شود. پادتن ها واکنش بدن نسبت به عفونت می باشند. بنابراین اگر بدن شخصی پادتن علیه HIV تولید کرده باشد، به معنای آن است که شخص به HIV آلوده شده است.

تولید پادتن در بدن به مدت زمان بین چند روز تا سه هفته نیاز دارد.

آزمایشی را که بتوان به نتیجه آن اعتماد کرده و بر اساس آن شخص را نسبت به نوع سلامت خود با اطلاع کرد، دربعضی منابع بین ۶ هفته تا ۶ ماه و بعضی دیگر بین ۸ هفته تا ۶ ماه بعد از ارتباط خطرناک توصیه شده است.

پس از ۲۲ روز از آلودگی با HIV تست الیزا، در ۵۰%موارد مثبت میشود، پس از ۶ هفته در ۹۵%موارد مثبت میشود و در 99% موارد بعد از 3 ماه مثبت می شود.

 

حساسیت (Sensitivity) الیزا بیش از ۹۹٫۹%است.

برای جلوگیری از نتایج مثبت کاذب٬ نتایج تکرار شده باید بوسیله تست westernblot تایید گردد.

.دلایل نتیجه مثبت کاذب تست الیزا:

 

 -تزریق واکسن آنفلوآنزا

- بیماریهایی همچون بیماری بافت همبند

- انواع زیستی طبیعی (Normal biologic variants)

 

 هـدف اصلـی از  آزمونهای تأییدی ، اطمیـنـان از پـاسـخ مـثبت آزمـونهـایـی مـانـنـد الایـزا   است کـه جـهـت غـربـالـگـری استـفـاده مـیشـونـد  . مـعـمـولتـریـن   آزمـون مـورد استـفـاده بـه ایـن مـنظـور  ، آزمـون وستـرن بـلات است.

تست  Western blot :

    به عنوان یک آزمون تأیید کننده به کار می رود. که وجود IgG برعلیه چند نوع پروتئین ویروسی را بررسی می کند . این تست نسبت به الایزا اختصاصی تر  بوده از حساسیت کمتری برخوردار است .

بعبارتی در این روش پروتئین های HIV type I با ژل الکتروفورز از هم جدا شده و سپس با سرم بیمار واکنش داده و در صورت وجود آنتی بادی بر علیه پروتئین های با منشاء ژنهای gag, pol و env ویروس در سرم واکنش داده و مثبت می شود.

 

 زمان مثبت شدن این تست 35 الی 40 روز بعد از تماس بدن با ویروس HIV می باشد.

 از آنجا که آزمایش Western blot نسبتاً گران است و انجام آن نیز مشکل است . ندرتاً به عنوان اولین آزمایش انجام می گیرد و بیشتر در تأیید نتایج مثبت یا مشابه آزمایش ELISA بکار می رود .

 

اختصاصی بودن (Specificity) تست وسترن بلات وقتیکه با الایزا همراه شود٬ بیش از ۹۹٫۹% است.

تست غربالگری (Screening) که برای HIV استفاده می شود ELISA است.

در ایران جهت غربالگری HIV :

 

- اولین آزمایش ۸ هفته بعد از رفتار خطرناک

- تکرار آزمایش ۶ ماه بعد از رفتار خطرناک

برای بار اول ۸ هفته بعد از رفتار خطرناک به مراجعه کنندگان توصیه می شود. 

ولی به دلیل اینکه سرعت و میزان تولید پادتن خون در بدن افراد متفاوت است و برای انجام آزمایش دقیقی که بتوان به نتیجه آن استنتاج کرد و جواب قطعی را ارائه داد، ۶ ماه بعد از رفتار خطرناک بایستی که آزمایش تکرار شود.

نتایج نامشخص (indeterminate) در تست وسترن بلات در این موارد است:

– مراحل اولیه عفونت با HIV

– آلودگی با HIV-2

– بیماری خودایمنی (Autoimmune disease)

– حاملگی

– تجویز اخیر توکسوئید کزاز

تمامی تستهای مثبت HIV بایستی توسط تستهای تکمیلی بررسی شوند معمولاً (Western blot test) که حاضر شدن جواب آن از چند روز تا چند هفته طول میکشد.

برای انجام تست HIV نیازی به ناشتا بودن نیست.

ب ) تست های سنجش آنتی ژن

- تست RT – PCR

-  تست  P24  antigen

-  تست DNA-PCR    &   RNA-PCR

نکته: آزمایش ارجح٬ جهت تشخیص آلودگی نوزادان٬ آزمایش RNA-PCR می باشد.

اغلب انواع تستهای HIV از نمونه خون فرد جهت بررسی HIV استفاده می شود اما تستهایی هم وجود دارند که از بزاق دهان و یا ادرار جهت نمونه استفاده می شود.

آزمایش HIV-PCR

به زبان بسیار ساده این آزمایش مستقیماً وجود HIV در خون را جستجو می کند.

کلمه  PCR معادل    Polymerase Chain Reaction

تست HIV-PCR ژن ویروس (DNA )  را در خون ردیابی می کند. اگر شخصی آلوده شده باشد DNA ویروس ایدز در خون او وجود خواهد داشت. 

از آنجایــی که ماده ژنتیکی HIV اولین مارکری اســت که تقریباً  9 الی 11 روز بعد از ابتلا بــه ویروس در خون به مقدار قابل شناســایی میرسد، در نتیجه میتوان از این تســت جهت تشــخیص زودرس این عفونت استفاده کرد

این تســت در تمامــی مراحل عفونت حتــی دوران پنجره و زمانــی که EIA منفی اســت، مثبت میباشــد.

 تســت روش دو بــه HIV Nucleic Acid Test (NAT) به دو روش کیفــی و کمی انجام میگیرد. 

این تســت زمانی که نتیجهEIA  نامشــخص اســت و یا حتی زمانی که فرد مشکوک به عفونت حاد HIV میباشــد و نتیجه تســت EIA آن منفی اســت و یا جهت تأیید عفونــت HIV مزمن، به کار می رود.

تســت همچنین میتواند برای شناسایی عفونت زودرس و حاد در نوزادان از روی نمونه لکه خون خشک شده (DBS) بکار رود.

این تست دارای توانایی شناسایی عفونت، 6 روز زودتر از تشــخیص آنتی ژن p24 و 12 روز زودتر از تســتهای آنتی بادی میباشــد و در مقایســه با  blot western  حساسیت و اختصاصیت قابل ملاحظه ای دارد. 

 

میزان اطمینان به دقت این تست ۹۵% می باشد. بعضی منابع این آزمایش را دو هفته بعد از داشتن ارتباط خطرناک (ارتباطی که به تماس مشکوک با خون منجر شود) و بعضی دیگر ابتدا ۴ هفته بعد، توصیه می کنند. 

بخاطر حساس بودن زیاد ، موارد مثبت کاذب این آزمون  بالا است. تشخیص مثبت با PCR در هر حال باید با تست سرولوژیک اثبات شود.

 اگـرچـه ایـن آزمـون از حـسـاسیت و اخـتصاصیت بسیـار بـالایـی   برخـوردار است  ، اما انـجـام آن سـاده نـیست و بـه عمـلکرد آزمایشگاه   بــایـد دقـیـق بـاشــد و اسـتــفـاده از آن بــرای غـربــالـگـری افـراد   جـایـز نـیـست .  

آنتی ژن P24 :

در این روش آنتی ژن ویروس مورد بــررسی قرار می گیرد . لذا می تواند در تشخیص زود هنگام آلودگی کمک کننده باشد. البته در مراحل عفونت بدون علامت و یا درمان ضد ویروس ، با توجه به اینکه تعداد ویروس موجود در خون کم است ممکن است منفی کاذب داشته باشیم .

این تست بطور اولیه برای غربالگری نمونه‌های خون استفاده می‌شود ولی در برخی مناطق بعنوان تست تشخیصی HIV بکار می‌برند.

یک سری تست هایی تحت عنوان نسل چهارم آزمایش HIV مطرح شده است که ترکیبی از اندازه گیری توام آنتی ژن و آنتی بادی می باشد که به آنها    4^th generation Ag/Ab combination assay می گویند که معروفترین آنها:

تست HIV Ag/Ab combo assay:

این تستی با حساسیت بالا برای تشخیص آنتی ژن P24 می باشد. همچنین ویژگی و یا اختصاصیت بیشتری نسبت به سایر تست ها دارد و بعنوان یک تست مطرح در تشخیص عفونت های حاد HIV نام برده می شود.

اختصاصیت تست برای آنتی ژن P24 و آنتی بادی بر علیه HIV type I و HIV type II معادل 99.8% می باشد.

حساسیت آن برای:

 

- آنتی ژن P24 معادل 94.2%

- آنتی بادی HIV type I معادل 99.6%

- آنتی بادی HIV type II معادل 98.2% می باشد.

این تست زمانی توانایی تشخیص عفونت HIV را دارد که ویرال لود ویروس در خون بالای 170 هزار کپی در هر میلی لیتر خون باشد.

آزمایش کامل خون و یا تست CBC:

در مراحل پیشرفته HIV این موارد شایع است:

کم خونی (آنمی) ٬ کمی نوتروفیلها (نوتروپنی) ٬ کمی پلاکتها (ترومبوسیتوپنی)

تعداد لنفوسیتهای  CD4 :

 بیشتر از همه بعنوان عامل پیشگویی کننده پیشرفت HIV بکار میرود.

خطر پیشرفت به سمت عفونتهای فرصت طلب ایدز یا بدخیمی ها وقتی که CD4 ها کمتر از  ۲۰۰cell/µl باشد٬ بالاست.

 درصد لنفوسیتهای CD4 

ممکن است درصد CD4 ها قابل اطمینان تر از تعداد آنها باشد.

خطر پیشرفت به سمت عفونتهای فرصت طلب ایدز یا بدخیمی ها وقتی که درصد CD4 ها کمتر از ۲۰%باشد، بالاست.

.تنها راه مطمئن جهت تعیین آلودگی با HIV انجام تست آنتی بادی HIV می‌باشد و از روی علائم بالینی نمی‌توان آلودگی با HV را تعیین کرد.

با توجه به در دسترس بودن روش الایزا و وسترن بلات در ایران و همچنین اختصاصی بودن بالا (موارد مثبت کاذب کمتر)، ملاک تشخیص قطعی آلودگی یک فرد٬  مثبت بودن دو آزمایش ELISA و یک آزمایش Western blot است.